Hàng chính ngạch hay tiểu ngạch: so sánh thuế, giấy tờ và mốc 2029
Hai cách này khác nhau ở giấy tờ. Hàng chính ngạch đi theo hợp đồng mua bán, có tờ khai riêng và đóng thuế đầy đủ. Hàng tiểu ngạch, dân vận tải quen gọi là khai gọn, đi bằng kênh dành cho người dân vùng biên, được giảm thủ tục và miễn thuế trong một hạn mức.
Với doanh nghiệp, thứ đáng giá nhất là bộ hồ sơ thuế. Không có nó thì không khấu trừ được VAT và khó chứng minh hàng từ đâu ra. Nhiều bài trên mạng còn ghi mốc siết là 2026 hoặc 2027. Đó là con số của bản dự thảo. Nghị định 122/2024/NĐ-CP lại chốt ở năm 2029 và năm 2030, cụ thể là 01/01/2029 và 01/01/2030.
Hai mốc thời gian cần ghi nhớ
Nghị định 122/2024/NĐ-CP ký ngày 04/10/2024, có hiệu lực từ 01/12/2024, sửa Nghị định 14/2018/NĐ-CP về thương mại biên giới.
- 01/01/2029: người dân vùng biên phải tự có mặt khi làm thủ tục xuất nhập khẩu. Kiểu một người đứng ra cầm cả xấp sổ thông hành của người khác để khai thay sẽ không còn.
- 01/01/2030: việc mua bán, trao đổi chỉ làm thủ tục tại cửa khẩu quốc tế, cửa khẩu chính (song phương), cùng các cửa khẩu phụ và lối thông quan nằm trong những cửa khẩu đó. Các lối mở nhỏ lẻ không còn dùng được.
Có một điều khoản đã chạy từ ngày nghị định có hiệu lực, không chờ tới 2029. Hàng đi qua biên giới phải đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và quy định truy xuất nguồn gốc của nước nhập khẩu (Điều 4a thêm vào Nghị định 14/2018). Nông sản sang Trung Quốc vì vậy đã phải có mã vùng trồng, bao bì và nhãn đúng yêu cầu. Thanh toán tiền mặt cũng bị thu hẹp: chỉ giữ cho mua bán của cư dân biên giới, các giao dịch khác đi qua ngân hàng hoặc bù trừ hàng.
Nếu Quý khách đọc đâu đó câu "từ 2026 hết tiểu ngạch", hãy mở toàn văn nghị định ra đối chiếu. Văn bản có thể tiếp tục được sửa, nên cần kiểm tra bản hiện hành trước khi áp dụng.
Chính ngạch vận hành thế nào
Người mua và người bán ký hợp đồng. Lô hàng được mở tờ khai hải quan, nộp thuế xuất nhập khẩu, hàng nhập còn chịu thuế giá trị gia tăng. Xe đi qua cửa khẩu quốc tế hoặc cửa khẩu chính.
Ai muốn đi cũng được. Doanh nghiệp, hợp tác xã hay hộ kinh doanh, miễn có mã số thuế. Trụ sở đặt ở TP.HCM hay Cà Mau đều không ảnh hưởng. Không cần hộ khẩu vùng biên. Lô hàng không bị khống chế số lượng, một xe hay một trăm xe đều đi được nếu khai và nộp thuế đủ.
Bộ giấy tờ cơ bản của một lô gồm năm thứ:
- hợp đồng ngoại thương
- invoice, tức hóa đơn thương mại
- packing list, tức phiếu đóng gói
- tờ khai hải quan sau khi thông quan
- C/O (giấy chứng nhận xuất xứ), cần nếu Quý khách muốn áp thuế suất ưu đãi
Thử hình dung một chuyến điện gia dụng đóng tại Quảng Châu. Đối tác bên kia làm xong phần xuất. Đến cửa khẩu Hữu Nghị, hàng được chuyển sang xe Việt Nam, tờ khai nhập mở tại đây, rồi xe chạy một mạch về kho ở Hà Nội. Đoạn nào cũng có giấy, nên mất mát hay tranh chấp xảy ra ở đâu thì lần lại đúng đoạn đó. Việc điền từng ô trên tờ khai thuộc về đại lý hải quan, không phải việc của nhà xe.
Chi tiết về các loại giấy đi kèm hàng nằm trong bài bộ chứng từ đi kèm lô hàng.
Vì sao luật không có chữ "tiểu ngạch"
Đây là cách gọi trong nghề. Lật các nghị định về thương mại biên giới, Quý khách sẽ chỉ thấy cách viết khác, chẳng hạn "hoạt động thương mại biên giới". Nghị định 14/2018/NĐ-CP có hiệu lực 23/01/2018. Nghị định 122/2024/NĐ-CP có hiệu lực 01/12/2024.
Giá khai gọn thấp là nhờ chỗ được miễn thuế này. Người dân vùng biên được miễn thuế nhập khẩu với hàng có giá trị đến 2.000.000 đồng cho mỗi lượt, mỗi ngày một lượt, và không quá 4 lượt trong tháng. Hàng phải thuộc danh mục Bộ Công Thương công bố và phục vụ đời sống, sản xuất của chính người đó. Mức này nằm ở phụ lục của Nghị định 134/2016/NĐ-CP (có hiệu lực từ 01/09/2016). Phần vượt hạn mức vẫn bị đánh thuế.
Một đầu mối gom được nhiều suất như vậy, lại đi cửa khẩu phụ với thủ tục gọn, nên cước thấp hơn hẳn mở tờ khai chính ngạch. Chữ "tiểu" chỉ nói về quy mô từng suất nhỏ, không có nghĩa là trái luật. Kênh này lập ra cho đời sống người dân hai bên biên giới. Sau đó thị trường dùng nó để chở hàng thương mại, đi quá xa mục đích ban đầu, nên luật mới siết lại.
Cái giá của việc rẻ là giấy tờ. Hàng về đến tay chủ nhưng không có tờ khai đứng tên mình, không có biên lai nộp thuế. Hệ quả:
- không khấu trừ được VAT
- khó đòi bồi thường khi mất hoặc hỏng
- dễ bị nằm bãi cả tuần mỗi lần phía biên giới thắt kiểm dịch hoặc đổi cách nhận hàng
Đặt hai kênh cạnh nhau
- Người được đi: chính ngạch mở cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh đã có mã số thuế. Khai gọn chỉ dành cho cư dân có hộ khẩu vùng biên giới.
- Tờ khai và thuế: chính ngạch có tờ khai mang tên người mua và nộp đủ thuế. Khai gọn được miễn trong hạn mức, kê khai rút gọn.
- Giấy tờ người mua nhận: chính ngạch có hợp đồng, invoice, tờ khai, chứng từ nộp thuế. Khai gọn thường chỉ có phiếu của người gom hàng.
- Giá trị tối đa: chính ngạch không giới hạn. Khai gọn chịu mức 2.000.000 đồng mỗi người mỗi lượt như trên.
- Cửa khẩu: chính ngạch qua cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu chính. Khai gọn còn qua được cửa khẩu phụ, lối mở, nhưng đường này hẹp dần đến 2030.
- Khi bị kiểm tra: chính ngạch có hồ sơ đối chiếu từng bước. Khai gọn khó chứng minh nguồn gốc nên rủi ro cao.
Sáu dòng quy về một ý: giấy tờ. Nắm trong tay tờ khai và biên lai thuế mang tên mình, Quý khách khấu trừ, chứng minh nguồn hàng và khiếu nại đều làm được. Thiếu chúng, mọi rủi ro rơi về phía người mua.
Kế toán nhìn vào đâu
Với hàng nhập, hai giấy kế toán cần là tờ khai hải quan và chứng từ nộp thuế. Từ đó mới kê khai khấu trừ và ghi nhận hàng vào sổ.
Hàng khai gọn không có hai giấy ấy mang tên doanh nghiệp. Trong khi đó lúc bán ra, doanh nghiệp vẫn phải xuất hóa đơn. Bên bán ra có hóa đơn, bên mua vào lại trống, sổ sách vì thế hụt một khoản không giải thích được. Đến kỳ quyết toán, giá vốn có thể bị loại, hàng tồn bị hỏi nguồn gốc, nặng thì bị ấn định thuế.
Nên mua khai gọn thấy rẻ ngay lúc trả tiền. Nhưng bán ra thì nộp đủ VAT đầu ra mà không có khoản nào để trừ, thêm rủi ro về giá vốn. Cộng hai khoản này, nhiều mặt hàng lãi mỏng sẽ hết rẻ. Ra bao nhiêu tiền là bài toán của kế toán từng công ty. Mỗi mặt hàng một mã HS, mỗi hiệp định một mức ưu đãi, nên thuế suất không cố định; Quý khách hỏi kế toán hay đại lý hải quan thay vì chép con số từ bài viết bất kỳ.
Người mua vài món về dùng thì không vướng, vì họ không kê khai VAT. Công ty có kê khai thì nên coi bộ giấy tờ là điều kiện cần xét trước cả giá cước.
Tự chọn đường cho lô hàng của mình
Đối chiếu nhanh bằng hai danh sách.
Hợp với chính ngạch nếu:
- Quý khách là doanh nghiệp cần hóa đơn và chứng từ để khấu trừ
- hàng cần truy xuất nguồn gốc hoặc gắn thương hiệu đã đăng ký
- lô lớn, chạy đều đặn, đứt chuỗi cung là thiệt hại nặng
Có thể xét khai gọn nếu:
- hàng mẫu hoặc lô nhỏ thử thị trường
- cá nhân mua lẻ để dùng, không cần giấy tờ
- chấp nhận không khiếu nại được khi hàng bị giữ
Khai gọn hiện chưa bị cấm, và với các trường hợp ở danh sách sau nó vẫn tiết kiệm. Nhưng thời gian còn lại ngắn dần: năm 2029 siết người khai, năm 2030 siết cửa khẩu. Ai sống bằng nguồn hàng này lâu dài nên tập làm chính ngạch từ sớm, khi chưa bị dồn. Hợp đồng, invoice và tờ khai phải khớp nhau đến từng dòng, học chậm bao giờ cũng dễ hơn học gấp.
Muốn so các cách vận chuyển khác, xem hướng dẫn chọn hình thức vận chuyển và bài ưu nhược điểm các hình thức vận chuyển.
Hỏi đáp về chính ngạch và tiểu ngạch
Giờ đi tiểu ngạch có bị cấm không?
Chưa. Với điều kiện quy định trong Nghị định 14/2018 và 122/2024, kênh của cư dân vùng biên còn hợp pháp. Luật thắt dần qua hai mốc 2029 và 2030 chứ không cấm ngay.
Hàng tiểu ngạch có được hóa đơn không?
Thường không có chứng từ thuế nhập khẩu mang tên người mua, và đó là chỗ yếu nhất của kênh này. Không khấu trừ được VAT, bị kiểm tra thì khó chứng minh nguồn hàng.
Chính ngạch có buộc phải đi nguyên container không?
Không. Nhiều chủ hàng góp chung một xe vẫn đi chính ngạch được, miễn mỗi người có hồ sơ và tờ khai riêng.
Chở chính ngạch mất bao lâu?
Thường tính bằng ngày chứ chưa đến tuần. Nhanh hay chậm còn tùy cửa khẩu và thời điểm hàng đến biên. Quý khách nên hỏi theo từng cửa khẩu cụ thể.
Căn cứ pháp lý
- Nghị định 14/2018/NĐ-CP (23/01/2018): nền tảng pháp lý của thương mại biên giới.
- Nghị định 122/2024/NĐ-CP, ban hành 04/10/2024, hiệu lực 01/12/2024: sửa Nghị định 14/2018, thêm quy định truy xuất nguồn gốc và hai mốc siết khai gọn.
- Nghị định 134/2016/NĐ-CP, Phụ lục V (01/09/2016): hạn mức miễn thuế nhập khẩu cho người dân vùng biên.
Phần chở hàng trong nước
Thủ tục hải quan do chủ hàng hoặc đại lý hải quan làm. Chặng đường dài trong nước, Quý khách xem vận tải hàng Bắc Nam, xe tải chở hàng hoặc tuyến vận chuyển toàn quốc. Cần tư vấn cách chở, gọi 0707 707 115.
Yêu cầu báo giá
Cần chở hàng hoặc thuê xe, Quý khách gọi chúng tôi để được tư vấn và báo giá trước khi xe chạy.